Şikayet Hakkının Kötüye Kullanılması: Tazminat, Zamanaşımı ve Yargıtay Kararları
Şikayet hakkının kötüye kullanılması, anayasal bir hak olan hak arama özgürlüğünün sınırlarını aşarak karşı tarafı mağdur etmek amacıyla gerçeğe dayanmayan isnatlarla şikayette bulunulmasıdır. Bu durumda haksız şikayete maruz kalan kişi, şikayetçi aleyhine manevi tazminat davası açabilir; kamu görevlileri söz konusuysa Cumhuriyet savcılığı re'sen soruşturma başlatabilir. Haksız fiil zamanaşımı kapsamında fiilin öğrenildiğinden itibaren 2 yıl içinde dava açılmalıdır.
Kısaca:
- Hukuki Dayanak: Türk Medeni Kanunu m. 24-25; Türk Borçlar Kanunu haksız fiil hükümleri; 4483 sayılı Kanun; 657 sayılı DMK m. 25; TCK iftira suçu
- Süre: Failin ve fiilin öğrenildiğinden itibaren 2 yıl; her hâlde 10 yıl
- Başvuru / Dava Yolu: Hukuk mahkemesinde manevi tazminat davası; kamu görevlisi ise savcılığa başvuru veya re'sen soruşturma
Şikayet Hakkı Nedir ve Neden Korunur?
Şikayet hakkı, Anayasa'nın 36. maddesiyle güvence altına alınan hak arama özgürlüğünün somut bir tezahürüdür. Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir. Bu güvence, bireyin yetkili makamlara şikâyette bulunma hakkını da kapsamaktadır.
Şikayet hakkının korunması, bir kişiyi şikâyet etmenin her zaman hukuki sorumluluk doğurduğu anlamına gelmez. Şikâyetin sonuçsuz kalması ya da şikâyet edilen kişinin beraat etmesi, tek başına şikâyet hakkının kötüye kullanıldığını göstermez. Yargıtay'ın yerleşik içtihadına göre şikâyeti haklı gösterecek bazı emare ve olguların zayıf ve dolaylı da olsa varlığı, şikâyet hakkının meşru biçimde kullanıldığının kabulü için yeterlidir.
Hak arama özgürlüğü ile kişilik haklarının çatıştığı durumlarda hukuk düzeni her iki değeri aynı anda koruma altına alamaz. Yargıtay, bu çatışmayı somut olayın koşullarına göre değerlendirmekte; hangi hakkın daha üstün tutulması gerektiğini o olay özelinde belirlemektedir.
Şikayet Hakkının Kötüye Kullanılması Ne Zaman Oluşur?
Şikayet hakkının kötüye kullanılması, her haksız çıkan şikâyette değil, yalnızca belirli koşulların bir arada gerçekleştiği durumlarda söz konusu olmaktadır. Bu koşullar şu şekilde sıralanabilir:
Karşı tarafın suçsuz olduğunu bile bile şikâyette bulunmak: Şikâyet eden kişinin, şikâyet ettiği kişinin masum olduğunu bilerek onu cezalandırmak ya da toplum önünde küçük düşürmek amacıyla hareket etmesi gerekmektedir. Yalnızca kötü niyet yetmez; bu kastın somut olgularla desteklenmesi gerekir.
Hiçbir delil ya da emare olmaksızın şikâyette bulunmak: Şikâyet konusu hakkında delil ve emare olmadığı hâlde şikâyette bulunulması, hakkın kötüye kullanılmasının göstergelerinden biridir. Şikâyeti haklı kılacak en küçük bir emarenin dahi varlığı bu sonucu önleyebilir.
Şikâyetin öz çıkarı değil karşı tarafı zararlandırmayı hedeflemesi: Şikâyet hakkı amaca uygun kullanılmalı, hakkın kullanılmasında gerçek olaylara dayanılmalı ve aşırı davranılmamalıdır. Salt kötü düşünce ile yapılan ve temelindeki olaylar gerçek olmayan şikâyet, hukuka aykırı davranış niteliği taşır.
Mil Hukuk & Danışmanlık'ın uygulamada karşılaştığı dosyalarda, mahkemelerin bu değerlendirmeyi yaparken özellikle şu soruyu sorduğu görülmektedir: Makul bir kişi, aynı bilgi ve koşullar altında şikâyette bulunur muydu? Bu sorunun yanıtı olumlu çıktığında şikâyet hakkının kötüye kullanıldığından söz etmek güçleşmektedir.
Hak Arama Özgürlüğünün Kötüye Kullanılması
Hak arama özgürlüğünün kötüye kullanılması ile şikâyet hakkının kötüye kullanılması özünde aynı kavramdır. Yargıtay kararlarında bu iki kavram eşdeğer tutulmaktadır. Şikâyet hakkının dayanağı olan hak arama özgürlüğü, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınmış olmakla birlikte sınırsız değildir.
Kişi, salt başkasını zararlandırmak için hak arama özgürlüğünü kullanamaz. Bu hakkın sınırlarının aşılması, yani başkasını zarar uğratmak için kullanılması, hakkın iyi niyet kurallarına aykırı biçimde kullanılması anlamına gelir ve hukuki sorumluluk doğurabilir. Kişilik hakkı saldırıya uğrayan kişi, bu durumda manevi tazminat talep edebilir.
Memurun Haksız Yere Şikâyet Edilmesi
Kamu görevlilerine yönelik haksız şikâyetlerde özel düzenlemeler devreye girmektedir. 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 25. maddesi bu alanda belirleyici hükümler içermektedir.
4483 sayılı Kanun kapsamında: Memurlar ve diğer kamu görevlileri hakkındaki ihbar ve şikâyetlerin, ihbar veya şikâyet edileni mağdur etmek amacıyla uydurma bir suç isnadı suretiyle yapıldığı hazırlık soruşturması sonucunda anlaşılır veya yargılama sonucunda sabit olursa, haksız isnatta bulunanlar hakkında yetkili ve görevli Cumhuriyet başsavcılığınca re'sen soruşturmaya geçilir. Bunun yanı sıra haksız isnatta bulunanlar hakkında kamu davası açılması için Cumhuriyet başsavcılığına başvurma ve genel hükümlere göre tazminat davası açma hakkı da bulunmaktadır.
657 sayılı Kanun kapsamında: Devlet memurları hakkındaki ihbar ve şikâyetlerin garaz veya mücerret hakaret için uydurma bir suç isnadı suretiyle yapıldığı ve soruşturma veya yargılamanın tabi olduğu kanuni işlem sonucunda bu isnat sabit olmadığı takdirde, merkezde memurun en büyük amiri, illerde valiler, isnatta bulunanlar hakkında kamu davası açılmasını Cumhuriyet savcılığından isterler.
Haksız Şikayet Nedeniyle Tazminat Davası
Haksız şikayet nedeniyle tazminat davası, şikâyet hakkının kötüye kullanılması sonucunda kişilik hakları zedelenen kişi tarafından açılan bir hukuki yoldur. Bu dava; Türk Medeni Kanunu'nun kişilik haklarını koruyan hükümleri ile Türk Borçlar Kanunu'nun haksız fiil hükümlerine dayanmaktadır.
Tazminat davasının başarıya ulaşması için şu unsurların ispatlanması gerekmektedir: şikâyet hakkının sınırlarının aşıldığı, şikâyetin karşı tarafı mağdur etmek amacıyla yapıldığı veya hiçbir emare olmaksızın gerçeğe dayanmayan isnatlar içerdiği ve bu şikâyet nedeniyle manevi zarar oluştuğu.
Manevi tazminat miktarının belirlenmesinde mahkemeler; şikâyetin ağırlığı, karşı tarafın maruz kaldığı zarar, şikâyetçinin kastının niteliği ve olayın toplum önünde ne ölçüde gerçekleştiği gibi faktörleri birlikte değerlendirmektedir.
Şikâyet Hakkının Kötüye Kullanılmasının İftira Suçuyla İlişkisi
Şikâyet hakkının kötüye kullanılması ile iftira suçu birbirine yakın kavramlar olmakla birlikte aynı değildir. İftira, TCK'nın 267. maddesi kapsamında suç olarak düzenlenmiş olup bir kimseye hukuki sorumluluk doğurmak amacıyla gerçeğe aykırı olarak suç isnadında bulunmak şeklinde tanımlanmaktadır.
Şikâyet hakkının kötüye kullanılması her zaman iftira suçunu oluşturmayabilir. Kişi yapmış olduğu şikâyetten herhangi bir sonuç alamamış olsa ve şikâyetinde iftira suçunun unsurları oluşmasa bile, şikâyet hakkının kötüye kullanıldığından ötürü hukuki sorumluluk doğabilir. Bu iki yaptırım yolu birbirinden bağımsız işlemekte olup somut olayın koşullarına göre her ikisi de aynı anda gündeme gelebilir.
İftira suçunun unsurları: Hukuki sorumluluk doğurmak amacı; somut isnat; gerçeğe aykırılık; kasıt. Bu unsurların tamamının bir arada bulunmaması hâlinde iftira suçu oluşmayabilir; ancak şikâyet hakkının kötüye kullanıldığına dayalı tazminat davası yine de açılabilir.
Haksız Şikayet Tazminat Davası Zamanaşımı
Haksız şikayet nedeniyle manevi tazminat davası, haksız fiil niteliği taşıdığından haksız fiil zamanaşımı hükümlerine tabidir. Zamanaşımı süresi şu şekilde işlemektedir:
2 yıllık kısa zamanaşımı: Zarar görenin hem zararı hem de faili öğrendiği tarihten itibaren 2 yıl içinde dava açılmalıdır.
10 yıllık uzun zamanaşımı: Fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren her hâlde 10 yıl geçmekle dava hakkı zamanaşımına uğrar.
Şikâyetin konusu aynı zamanda bir suç teşkil ediyorsa —örneğin iftira suçu söz konusuysa— ceza zamanaşımı süresi daha uzun olduğunda bu süre hukuk davasında da uygulanır. Bu durumda iki zamanaşımı süresinden uzun olanı esas alınmaktadır.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Şikâyet hakkının kötüye kullanılmasına dayalı manevi tazminat davalarında görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesi'dir. Yetkili mahkeme ise davalının yerleşim yeri mahkemesidir; ancak haksız fiilin gerçekleştiği yer mahkemesi de yetkili sayılabilmektedir.
Kamu görevlilerine yönelik haksız şikâyette kamu davasının açılması için savcılığa başvuru yolu da ayrıca kullanılabilir. Bu iki yol birbirini dışlamaz; hukuk davası ve ceza soruşturması paralel biçimde yürütülebilir.
Yargıtay Kararları: Şikâyet Hakkının Sınırları
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E. 2017/2222, K. 2019/6148, T. 18.12.2019:
Dava; haksız şikâyet nedeniyle manevi tazminat istemine ilişkindir. Mahkeme, dosya kapsamındaki delilleri değerlendirerek davalının eyleminin yasal şikâyet hakkı kapsamında kaldığını, Anayasal şikâyet hakkı kapsamında ilgili mercilere şikâyette bulunulduğunu tespit etmiş ve davacının kişilik haklarına saldırının söz konusu olmadığına hükmetmiştir. Hak arama özgürlüğü ile kişilik haklarının karşı karşıya geldiği durumlarda daha az üstün olan yararın korumasız kalabileceği ilkesi bu kararda da benimsenmiştir.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2015/28686, K. 2019/2110, T. 23.1.2019:
Şikâyet hakkının kullanılması Anayasal bir hak olup kullanılması tek başına manevi tazminat gerektirmez. Davacı hakkında davalının iftira kastıyla hareket ettiği ortaya konulmadığı sürece salt şikâyet hakkının kullanılması kişilik haklarına saldırı olarak kabul edilemez.
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E. 2016/12207, K. 2018/7224, T. 21.11.2018:
Bu kararda şikâyet hakkının sınırının aşıldığı tespit edilmiştir. Davacıya yöneltilen suçlamanın ağır ve yüz kızartıcı bir isnat olduğu, davalının şikâyet yoluna başvurmadan önce evinde arama yapmadığı, gerekli özen ve hassasiyeti göstermeyerek doğrudan şikâyet yolunu seçtiği dikkate alınarak şikâyetin haksız olduğuna hükmedilmiş ve manevi tazminata karar verilmesi gerektiği belirtilmiştir.
Dava Açmadan Önce Hangi Belgeler Hazırlanmalıdır?
| Belge | Açıklama |
|---|---|
| Haksız şikâyet belgesi | Yapılan şikâyet dilekçesi veya ihbar yazısının kopyası |
| Beraat veya kovuşturmaya yer olmadığı kararı | Şikâyetin sonuçsuz kaldığını gösteren resmi karar |
| Soruşturma veya yargılama belgeleri | Şikâyet nedeniyle başlatılan süreçlere ait evrak |
| Tanık beyanları | Şikâyetin kötü niyetle yapıldığını gösteren ifadeler |
| Zarar belgesi | Şikâyet nedeniyle uğranılan manevi zararı gösteren her türlü belge |
| Şikâyet eden kişinin önceki davranışları | Kastı ortaya koyan yazışmalar, mesajlar veya ifadeler |
| Tebliğ belgeleri | Şikâyetin ne zaman yapıldığını ve öğrenildiğini gösteren belgeler |
İdarenin ve Karşı Tarafın Muhtemel Savunmaları
Haksız şikâyet davalarında şikâyette bulunan taraf genellikle şu savunmalara başvurmaktadır:
"Anayasal hakkımı kullandım" savunmasına karşı: Şikâyet hakkı Anayasal güvence taşısa da sınırsız değildir. Şikâyeti haklı gösterecek hiçbir emare bulunmaması ya da kastın karşı tarafı zararlandırmak olduğunun ispatlanması, bu savunmayı etkisiz kılar.
"Şikâyetim gerçek olgulara dayanıyordu" savunmasına karşı: Şikâyet konusu olguların gerçeği yansıtmadığı ya da şikâyetten önce basit bir araştırmayla bu durumun anlaşılabileceği somut verilerle ortaya konulmalıdır.
"Beraat kararı şikâyetin haksız olduğunu kanıtlamaz" savunmasına karşı: Beraat kararı tek başına şikâyet hakkının kötüye kullanıldığını ispat etmese de kastı ortaya koyan diğer olgularla birlikte değerlendirildiğinde belirleyici bir unsur hâline gelebilir.
Uygulamada Yanlış Bilinenler
Yanlış: "Şikâyet ettiğim kişi beraat etti, tazminat ödemek zorundayım." Doğrusu: Beraat kararı tek başına tazminat yükümlülüğü doğurmaz. Şikâyetin kötü niyetle ya da hiçbir emare olmaksızın yapıldığının ayrıca ispatlanması gerekir.
Yanlış: "Şikâyet hakkımı kullandım, hiç sorumluluk doğmaz." Doğrusu: Şikâyet hakkı Anayasal güvence taşısa da sınırları aşılırsa hukuki sorumluluk doğar. Karşı tarafı mağdur etmek amacıyla gerçeğe dayanmayan isnatlarla şikâyette bulunmak bu sınırları aşmaktadır.
Yanlış: "Zamanaşımı beraat kararından itibaren başlar." Doğrusu: Zamanaşımı, zarar görenin hem zararı hem faili öğrendiği tarihten itibaren 2 yıl olarak işler. Beraat kararının tarihi değil, öğrenme tarihi belirleyicidir.
Yanlış: "Haksız şikâyet davası için mutlaka iftira kastı gerekir." Doğrusu: Tazminat davası için iftira kastı zorunlu değildir. Şikâyeti haklı gösterecek hiçbir emare olmaksızın şikâyette bulunulmuş olması yeterlidir.
Yanlış: "Bu dava idare mahkemesinde açılır." Doğrusu: Şikâyet hakkının kötüye kullanılmasına dayalı manevi tazminat davaları Asliye Hukuk Mahkemesi'nde görülür.
Uygulamada En Sık Yapılan Hata
Haksız şikâyete maruz kalan kişilerin en sık yaptığı hata, dava açma süresini bekletmektir. Beraat kararının ya da kovuşturmaya yer olmadığı kararının kesinleşmesini beklerken 2 yıllık zamanaşımı süresi dolabilmektedir.
Haksız şikâyete maruz kaldığınızı öğrendiğiniz andan itibaren belgeleri toplamaya ve hukuki değerlendirme yaptırmaya başlamanız, hak kaybını önlemek açısından belirleyicidir.
⚠️ Altın Tavsiye
Haksız şikâyete maruz kaldığınızda en kritik risk zamanaşımının farkında olmadan dolmasıdır. Beraat kararını ya da soruşturmanın sonucunu beklerken 2 yıl geçebilmektedir. Bu nedenle:
- Haksız şikâyeti öğrendiğiniz andan itibaren tarihi kayıt altına alın.
- Şikâyet dilekçesi, soruşturma belgeleri ve beraat kararını saklayın.
- Şikâyetçinin kötü niyetini gösteren yazışma, mesaj veya tanık bilgilerini toplayın.
- 2 yıllık süre dolmadan hukuki değerlendirme yaptırın.
- Kamu görevlisiyseniz savcılığa başvuru hakkınızı da değerlendirin.
Sonuç
Şikâyet hakkı, demokratik hukuk düzeninin temel güvencelerinden biridir ve Anayasal koruma altındadır. Ancak bu hak, karşı tarafı mağdur etmek amacıyla ya da gerçeğe dayanmayan isnatlarla kullanıldığında hukuki sorumluluk doğurmaktadır. Şikâyetin sonuçsuz kalması veya şikâyet edilen kişinin beraat etmesi tek başına tazminat yükümlülüğü doğurmaz; ancak kastın ve şikâyetin dayanaksızlığının somut olgularla ispatlanması hâlinde manevi tazminata hükmedilebilir.
Zamanaşımı sürelerinin kısa olması ve kastın ispatlanmasındaki güçlükler göz önünde bulundurulduğunda, somut olayın hukuki değerlendirmesinin uzman desteğiyle yapılması büyük önem taşımaktadır.
Mil Hukuk & Danışmanlık, haksız şikâyet ve kişilik hakkı ihlali davalarında fiilen yürüttüğü dosyalardan edindiği deneyimle bu süreçte hukuki destek sunmaktadır.
Yazar: Av. Bilgehan UTKU
Hukuki İnceleme: Mil Hukuk & Danışmanlık
Bu içerik; Mil Hukuk & Danışmanlık Bürosu'nun fiilen yürüttüğü dava dosyaları, güncel mevzuat, yargı kararları ve uygulama tecrübesi dikkate alınarak hazırlanmıştır. İçerik genel bilgilendirme niteliğindedir; somut olay değerlendirmesi için hukuki destek alınması önerilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Şikâyet hakkının kötüye kullanılması; karşı tarafın suçsuz olduğunu bile bile onu mağdur etmek amacıyla gerçeğe dayanmayan isnatlarla şikâyette bulunulması ya da hiçbir emare olmaksızın şikâyet yoluna gidilmesidir. Şikâyetin sonuçsuz kalması tek başına bu sonucu doğurmaz.
Tazminat miktarı mahkemenin takdir yetkisi kapsamında belirlenmektedir. Şikâyetin ağırlığı, karşı tarafın maruz kaldığı zarar ve şikâyetçinin kastının niteliği belirleyici unsurlardır. Kesin bir rakam öngörmek mümkün değildir.
4483 sayılı Kanun ve 657 sayılı Kanun'un 25. maddesi uyarınca haksız ve uydurma isnatla yapılan şikâyetler sabit olursa Cumhuriyet savcılığı re'sen soruşturma başlatabilir. Memur ayrıca genel hükümler kapsamında tazminat davası da açabilir.
Şikâyet hakkının kötüye kullanılması davası nerede açılır?
Bu davalar Asliye Hukuk Mahkemesi'nde açılır. Yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri ya da haksız fiilin gerçekleştiği yer mahkemesidir.
Beraat kararı dava açmak için bir başlangıç noktası oluşturabilir; ancak tek başına yeterli değildir. Şikâyetin kötü niyetle yapıldığını ya da hiçbir emareye dayanmadığını gösteren ek delillerin de sunulması gerekir.
Zarar görenin hem zararı hem faili öğrendiği tarihten itibaren 2 yıllık zamanaşımı işlemeye başlar. Her hâlde fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren 10 yıl geçmekle dava hakkı zamanaşımına uğrar.
Şikâyetten vazgeçilmesi ya da davanın düşmesi, şikâyet hakkının kötüye kullanıldığını tek başına kanıtlamaz. Kastın ve şikâyetin dayanaksızlığının ayrıca ispatlanması gerekmektedir.
İftira, TCK kapsamında suç olarak düzenlenmiş olup hukuki sorumluluk doğurmak amacıyla gerçeğe aykırı suç isnadını kapsamaktadır. Haksız şikâyet ise her zaman suç oluşturmayabilir; ancak tazminat davasına konu edilebilir. İki yaptırım yolu birbirinden bağımsız olup aynı anda işletilebilir.
