Eczaneye Uygulanan Cezai Şartın İptali Davası

SGK eczane cezai şart, Sosyal Güvenlik Kurumu ile sözleşmeli eczane arasındaki ilaç temini protokolüne ve tip sözleşmeye aykırılık hâlinde uygulanan sözleşmesel yaptırımdır. Bu yaptırım idari para cezası değildir; sözleşmenin uygulanması aşamasından doğduğu için uyuşmazlık kural olarak adli yargıda incelenir.

Kısaca

• Niteliği: Cezai şart, Türk Borçlar Kanunu anlamında sözleşmeye aykırılığa bağlanan sözleşmesel yaptırımdır; idari para cezası değildir.
• Kaynağı: Yaptırımın dayanağı, SGK ile Türk Eczacıları Birliği arasında imzalanan protokol ile eczanenin imzaladığı tip sözleşmedir.
• Güncel çerçeve: 01.10.2024 tarihinde yürürlüğe giren protokolde, 12.03.2026 tarihinde imzalanan 2026/1 sayılı Ek Protokolle değişiklik yapılmıştır.
• Savunma: Protokol metinlerinde, fiilin tespiti hâlinde eczacıya 15 gün süre verilerek yazılı savunma istenmesi düzenlenmektedir; bu bir dava veya kanun yolu süresi değildir.
• Yaptırımın ölçüsü: Uygulanacak cezai şart ve fesih süresi fiile, tekrarına ve o dönemde yürürlükte olan protokol hükmüne göre değişir.
• Görevli yargı: Uyuşmazlık Mahkemesi kararına göre protokol ve tip sözleşme özel hukuk sözleşmesi niteliğinde olduğundan, cezai şart ve fesih uyuşmazlığı adli yargıda çözülür.
• Ayrım: SGK sözleşmesinin feshi, eczane ruhsatının iptali veya eczanenin kapatılması ile aynı şey değildir.

SGK Eczane Cezai Şart Nedir?

SGK eczane cezai şart, Sosyal Güvenlik Kurumu kapsamındaki kişilerin eczanelerden ilaç teminine ilişkin protokol ile bu protokole uygun olarak imzalanan tip sözleşmede öngörülen yükümlülüklere aykırılık hâlinde eczacıdan tahsil edilen sözleşmesel yaptırımdır. Yaptırımın kaynağı bir kanun hükmü değil, tarafların imzaladığı sözleşme ilişkisidir; cezai şart, Türk Borçlar Kanunu anlamında sözleşmeye aykırılığa bağlanan sözleşmesel bir yaptırımdır. Bu nedenle uygulamada sıkça kullanılan "SGK tarafından verilen para cezası" ifadesi hukuken yerinde değildir; söz konusu olan idari para cezası değil, sözleşmeye aykırılığa bağlanmış cezai şarttır.

Eczane SGK protokol cezai şart uyuşmazlıkları bu nedenle idare hukuku değil sözleşme hukuku ekseninde ele alınır; tartışma, sözleşmenin hangi hükmüne aykırılık bulunduğu ve bu hükmün somut olayda uygulanabilir olup olmadığı üzerinden yürür. İlişkinin yapısı da bu niteliği açıklar. SGK ile Türk Eczacıları Birliği arasında imzalanan protokol taraflar için genel çerçeveyi belirler; eczane ise bu protokole uygun tip sözleşmeyi imzalayarak ilişkiye dâhil olur. Eczacının mesleğini icra edebilmesi için Kurumla sözleşme imzalaması zorunlu değildir; sözleşme, tarafların serbest iradesiyle kurulur. Bu serbestlik, uyuşmazlığın hangi yargı kolunda çözüleceği bakımından da belirleyici olmuştur.

Bu ilişkinin ekonomik boyutu da uygulamada belirleyici olmaktadır. Reçete bedellerinin Kurumdan tahsil edilmesi eczanenin gelir yapısının önemli bir bölümünü oluşturduğundan, sözleşmenin feshi veya provizyon sisteminin kapatılması eczanenin faaliyetini fiilen etkileyebilir; bu etki hukukî nitelendirmeyi değiştirmez, ancak uyuşmazlığın hangi taleplerle yargı önüne taşınacağını şekillendirir. Cezai şartla birlikte gündeme gelebilecek ikinci yaptırım sözleşmenin feshidir. Protokolde belirli fiiller için cezai şart, belirli fiiller için ise fesih ve belirli bir süre sözleşme yapılmaması öngörülmüştür. Bu iki sonuç her fiilde birlikte doğmaz; hangi yaptırımın uygulanacağı, fiilin protokoldeki hangi bende girdiğine ve tekrar edilip edilmediğine göre belirlenir.

Güncel Protokol Çerçevesi ve Yürürlük Sorunu

Bu alanda en sık yapılan hata, eski protokol hükümlerinin bugün de aynen yürürlükteymiş gibi aktarılmasıdır. Protokoller belirli sürelerle imzalanır, ek protokollerle değiştirilir; bent numaraları ile yaptırım ölçüleri dönemden döneme farklılaşabilir. Sosyal Güvenlik Kurumunun duyurularına göre 01.10.2024 tarihinde yürürlüğe giren protokolde, 12.03.2026 tarihinde imzalanan 2026/1 sayılı Ek Protokolle değişiklik yapılmıştır.

Protokolün yapısı da bu kontrolü gerekli kılar. Protokol, SGK ile Türk Eczacıları Birliği arasında imzalanır ve belirli bir süre için yürürlükte kalır; bu süre içinde ek protokollerle tadil edilebilir. Eczane ise protokolün kendisine değil, protokole uygun biçimde düzenlenen tip sözleşmeye taraftır ve protokolde yapılan değişikliklere uymakla yükümlü tutulur. Bunun somut sonucu şudur: bir eczacıya uygulanan cezai şartın hukuka uygunluğu, fiilin işlendiği tarihte yürürlükte bulunan protokol metnine göre değerlendirilir. İnternette yer alan pek çok içerikte geçen "reçete bedelinin on katı", "iki yıl fesih" veya belirli bir tutar gibi ifadeler farklı yıllara ve farklı fiillere ait hükümlerden alınmıştır. Bu nedenle savunma veya dava hazırlığında ilk yapılacak iş, işleme dayanak yapılan protokolün yılını ve ilgili bendin o tarihteki metnini tespit etmektir.

Aynı kontrol bent numaraları bakımından da yapılmalıdır. Uygulamada sıkça anılan madde numaraları protokol dönemine göre kayabilmekte; bir yıl 5.3 altında düzenlenen bir fiil, başka bir dönemde farklı bir numarayla veya değiştirilmiş bir içerikle karşımıza çıkabilmektedir. Bu nedenle işlem yazısındaki bent numarası, o tarihteki protokol metniyle birlikte okunmalıdır. Ek protokollerin varlığı ayrıca bir tartışma daha doğurur. Fiil tarihinden sonra yürürlüğe giren ve eczacı lehine daha hafif sonuç öngören bir hükmün somut uyuşmazlığa uygulanıp uygulanmayacağı, yargı önünde ileri sürülebilecek bir husustur. Bu değerlendirme, protokol hükümlerinin niteliği ve sözleşme hukuku ilkeleri çerçevesinde yapılır.

SGK Eczane Protokolünde Cezai Şart ve Sözleşme Feshi Nasıl Uygulanır?

Süreç şu sırayı izler: fiilin tespiti, eczacıdan yazılı savunma istenmesi, Kurumun değerlendirmesi, cezai şart uygulanması ve/veya sözleşmenin feshi, kararın eczacıya bildirilmesi, tahsil veya mahsup ve gerekiyorsa uyuşmazlığın adli yargıya taşınması. Bu zincirin her halkası ayrı bir hukukî değerlendirme gerektirir; hiçbir aşama diğerinin yerine geçmez.

Süreç kural olarak bir tespitle başlar. Kurum müfettişlerince yürütülen inceleme, Kurum yetkililerinin denetimi ya da İl Sağlık Müdürlüğü, Türk Eczacıları Birliği veya bölge eczacı odası tarafından yapılan denetimlerde protokole aykırı bir fiilin tespit edilerek Kuruma bildirilmesi bu aşamayı oluşturur. Tespit tek başına yaptırım anlamına gelmez; Kurumun fiili protokoldeki hangi bende dayandırdığı ve bu bende bağlanan sonucun ne olduğu ayrıca belirlenir.

Tespitin niteliği de bu aşamada önem taşır. Bir müfettiş raporundaki değerlendirme ile somut bir kayda dayanan tespit aynı ağırlıkta değildir; raporun hangi belgelere, hangi reçetelere ve hangi sistem kayıtlarına dayandığı sonraki aşamalarda tartışma konusu olabilir. Bu nedenle eczacının kendisine bildirilen tespitin dayanağını erken aşamada öğrenmesi yerinde olur. İkinci aşama savunmadır. Protokol metinlerinde "Savunma" başlığı altında, sözleşmenin feshi ve cezai şartlara ilişkin madde kapsamındaki fiillerin tespiti hâlinde eczacıya 15 gün süre verilerek yazılı savunmasının istenmesi düzenlenmektedir. Bu süre bir dava veya kanun yolu süresi değildir; Kurum nezdinde yürüyen sözleşmesel sürecin parçasıdır. Savunmanın süresinde ve belgeye dayalı biçimde sunulması, sonraki aşamada dosyanın içeriğini de belirler.

Savunmanın içeriği de sonraki aşamayı doğrudan etkiler. Fiilin gerçekleşmediği, gerçekleşmişse eczacıya yüklenemeyeceği veya protokoldeki bende girmediği yönündeki iddiaların bu aşamada belgeyle birlikte ileri sürülmesi, hem Kurumun değerlendirmesini hem de olası bir yargılamada dosyanın içeriğini şekillendirir; genel bir beyanla yetinilmesi savunmanın işlevini zayıflatabilir. Üçüncü aşamada Kurum, savunmayı değerlendirerek cezai şart uygulanmasına, sözleşmenin feshine veya her ikisine karar verebilir. Uygulamada bu karar eczacıya yazılı olarak bildirilir; provizyon sisteminin reçete karşılama işlemine kapatılması ve Kurumdaki alacaklardan mahsup yoluyla tahsil de bu aşamada gündeme gelebilir. Yaptırımın ağırlığı sabit değildir: aynı fiilin belirli bir süre içinde tekrarlanması, protokolde daha ağır sonuçlara bağlanabilmektedir.

Yaptırımın uygulanma biçimi de dosyaya göre değişir. Kurum, cezai şart tutarını öncelikle eczanenin Kurumdaki alacaklarından mahsup edebileceği gibi alacak bulunmaması hâlinde yasal yollarla tahsil yoluna da gidebilir; bu ayrım, açılacak davada ileri sürülecek talebin istirdat mı yoksa borçlu bulunulmadığının tespiti mi olacağını belirler. Ceza hukuku boyutu ise ayrı bir süreçtir. Protokol hükümleri kapsamında suç şüphesi doğuran fiillerde Cumhuriyet başsavcılığına suç duyurusunda bulunulması öngörülmüş olduğundan, sözleşmesel yaptırım süreciyle birlikte ayrı bir ceza soruşturması da gündeme gelebilir. Ceza soruşturması ile sözleşmesel yaptırım süreci birbirinden bağımsız yürür; ancak ceza dosyasında ortaya çıkan tespitler, cezai şart uyuşmazlığında delil olarak değerlendirilebilir.

SGK Protokolü 5.3.9 ve 5.3.10 Ne Anlama Gelir?

Bent numarası tek başına güncel bir sonuç vermez: 5.3.9 ve 5.3.10 numaraları protokol dönemine göre değişebildiğinden, yalnız numaraya bakılarak hangi fiilin hangi yaptırıma bağlandığı belirlenemez. Yargı kararlarına konu olan eski dönemlerde bu bentler gerçeğe aykırı provizyon kaydı ile sahte reçete ve sahte rapora dayalı ilaç temini gibi fiillerle ilişkilendirilmiştir. Sahteciliğin üçüncü kişilerce gerçekleştirildiği ve eczacının iştirakini gösteren delil bulunmadığı hâllerde ise ilgili cezai şart hükmünün uygulanabilirliği ayrıca tartışılır.

Bu iki bent uygulamada en çok arananlar arasındadır; numaralandırmanın protokol yıllarına göre değişebildiği gözden kaçırılmamalıdır. Bir dosyada 5.3.9 veya 5.3.10 olarak anılan hüküm, başka bir protokol döneminde farklı bir bent numarasıyla veya farklı bir içerikle karşımıza çıkabilir. Bu nedenle aşağıdaki açıklamalar yargı kararlarına konu olmuş protokol dönemlerindeki uygulamayı yansıtır ve güncel metnin ayrıca kontrol edilmesi gerekir.

Bu uyarının pratik karşılığı şudur: bir yazıda 5.3.9 veya 5.3.10 hükmünün metni aktarılıyorsa, o metnin hangi yıl protokolüne ait olduğu belirtilmedikçe güncel kural olarak kabul edilmemelidir. Aşağıdaki açıklamalar da tarihsel uygulamayı göstermek amacıyla verilmektedir. Bu bentler protokolün "Sözleşmenin Feshi ve Cezai Şartlar" başlıklı bölümü altında yer almakta ve cezai şart uygulanacak fiiller ile fesih sebebi sayılan fiilleri düzenlemektedir. Aynı bölümde, protokolde sayılan fiiller için uygulanacak cezai şart tutarlarının belirli bir alt sınıra tamamlanması ve aynı fiilin belirli bir süre içinde tekrarlanması hâlinde bu alt sınırın artırılması gibi düzenlemeler de yer almıştır; bu ölçüler de dönemden döneme değişebilmektedir.

Protokol dönemlerine göre cezai şart doğurabilen fiillere örnek olarak sahte reçete veya sahte rapora dayalı ilaç temini, provizyon sistemine gerçeğe aykırı kayıt girilmesi ve ilacın teslimine ilişkin aykırılıklar gösterilebilir. Bu bentlerden ilki, provizyon sistemine gerçeğe aykırı kayıt yapılması ekseninde uygulanmıştır. Reçetede yer almayan ilacın sisteme girilmesi, teslim edilmediği hâlde ilaç teslim edilmiş gibi kayıt oluşturulması veya kayıtla fiilî durumun uyuşmaması bu kapsamda değerlendirilmiştir. Burada tartışılan husus, kaydın gerçeğe aykırı olup olmadığı ve bu aykırılığın kime yüklenebileceğidir.

Provizyon kayıtlarına ilişkin uyuşmazlıklarda incelenen hususlar da bellidir: sistemdeki kaydın hangi tarihte ve hangi kullanıcı tarafından oluşturulduğu, reçetenin fiilen karşılanıp karşılanmadığı, ilacın teslim edildiğine ilişkin belge bulunup bulunmadığı ve kayıt ile stok hareketleri arasında uyum olup olmadığı. Bu unsurların dosyada gösterilmemesi, tespitin somutluğunu tartışmaya açar. İkinci bent ise sahte reçete ve sahte rapora dayalı ilaç teminine ilişkindir. Yargı kararlarına konu olan uyuşmazlıklarda bu bende dayanılarak reçete bedelinin belirli bir katı oranında cezai şart uygulanmış ve sözleşme belirli bir süreyle feshedilmiştir. Ancak buradaki kat oranı ve fesih süresi ilgili protokol dönemine özgüdür; her sahte reçete iddiasında aynı sonucun doğacağı biçiminde genel bir kural bulunmamaktadır.

Sahte reçete ve sahte rapor kavramlarının ayrılması da gerekir. Reçetenin kendisinin sahte düzenlenmesi ile reçeteye dayanak yapılan sağlık raporunun sahte olması farklı durumlardır; ikinci hâlde reçete usulüne uygun düzenlenmiş olsa dahi dayanağı sakat olabilir. Eczacının bu sakatlığı fark etmesinin beklenip beklenemeyeceği, uyuşmazlığın merkezindeki hususlardan biridir.

Bu iki bent bakımından en kritik hukukî mesele, fiilin eczacıya yüklenip yüklenemeyeceğidir. Sahteciliğin üçüncü bir kişi tarafından gerçekleştirildiği ve eczacının bu fiile iştirak ettiğine dair delil bulunmadığı hâllerde, cezai şart şartlarının oluşup oluşmadığı ayrıca tartışılır. Bu ayrım, aşağıda ele alınan Yargıtay kararının da merkezinde yer almaktadır.

SGK Cezai Şartına Karşı Dava ve Görevli Mahkeme

SGK ile eczane arasındaki ilaç temin sözleşmesinin uygulanmasından doğan cezai şart ve fesih uyuşmazlıkları adli yargıda görülür. Uyuşmazlık Mahkemesi Hukuk Bölümünün E.2017/227, K.2017/352 sayılı ve 05.06.2017 tarihli kararında; SGK ile eczane arasındaki protokol ve tip sözleşmenin tarafların serbest iradesine dayandığı, ticari nitelik taşıdığı ve kamu gücüne dayalı üstün yetkiler içermediği belirtilmiştir. Kararda, idarenin sözleşmedeki fesih ve diğer yetkilerinin karşı taraftan fazla olmasının sözleşmenin özel hukuk niteliğini etkilemediği vurgulanmıştır.

Kararın gerekçesindeki ayrım da dikkate değerdir. Uyuşmazlık Mahkemesi, işin sözleşmeye bağlanmasından önceki aşamada tesis edilen işlemlerin kamu gücüne dayalı ve tek yanlı olması nedeniyle idari nitelik taşıyabileceğini belirtmiş; buna karşılık sözleşme kurulduktan sonraki aşamada hangi hukukî rejimin uygulanacağının, sözleşmenin konusu ile hüküm ve koşullarının niteliğine göre belirleneceğini vurgulamıştır. Bunun sonucu açıktır: sözleşmenin devamı aşamasında ortaya çıkan ve cezai şart ile feshe ilişkin işlemden doğan uyuşmazlık, protokol ve sözleşme hükümleri ile özel hukuk kuralları uyarınca adli yargıda çözülür. Bu nedenle uyuşmazlığa idari işlemin iptali davası, idari yargıdaki dava açma süresi veya yürütmenin durdurulması şablonu doğrudan uygulanmaz. Bu ayrım hem hangi mahkemeye başvurulacağını hem de ileri sürülecek taleplerin nasıl kurulacağını belirler.

Bu tespitin bir sonucu daha vardır: uyuşmazlığa idari yargıdaki dava açma süresi uygulanmadığından, süreler ve usul kuralları özel hukuk yargılamasına göre belirlenir. Bu nedenle Kurumdan gelen yazının tebliğ tarihiyle birlikte, talebin niteliğine göre uygulanacak zamanaşımı ve usul hükümlerinin ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Adli yargı içinde hangi mahkemenin görevli olacağı ise somut talebe göre değerlendirilir. Yargı kararlarına konu olan dosyalarda uyuşmazlık asliye hukuk mahkemesi üzerinden yürümüştür; bununla birlikte tarafların sıfatı, işin ticari nitelik taşıyıp taşımadığı ve talebin türü görev bakımından ayrıca incelenmesi gereken hususlardır. Yetki bakımından ise protokol metinlerinde, taşra teşkilatı ile eczaneler arasında imzalanan sözleşmelerin uygulanmasından doğan uyuşmazlıklarda sözleşmeyi yapan taşra teşkilatının bulunduğu yer mahkemelerinin ve icra dairelerinin yetkili olduğu düzenlenmiştir.

Sözleşmenin feshine ilişkin talep de ayrıca kurulmalıdır. Cezai şartın haksızlığına yönelik bir talep tek başına feshin sonuçlarını ortadan kaldırmaz; fesih işleminin ve buna bağlı olarak belirli bir süre sözleşme yapılmaması sonucunun ayrıca tartışılması gerekir. Bu nedenle dava dilekçesinde hangi işleme karşı hangi talebin ileri sürüldüğü açıkça belirtilmelidir. Talebin içeriği de dosyaya göre şekillenir. Uygulamada cezai şartın haksızlığının tespiti, borçlu bulunulmadığının tespiti, muarazanın giderilmesi, mahsup edilen tutarların istirdadı veya sözleşme feshinin haksızlığına dayalı talepler gündeme gelebilir. Kullanıcıların arama dilinde ve eski kararların istem biçiminde "iptal" ifadesi geçse de, bu uyuşmazlıkta talep idari yargıdaki iptal davası kalıbına göre değil somut sözleşmesel talebe göre kurulur. Bu taleplerin hangisinin ileri sürüleceği, Kurumun tesis ettiği işlemin içeriğine ve tahsilatın yapılıp yapılmadığına göre belirlenir.

İhtiyati Tedbir Talep Edilebilir mi?

Adli yargıda yürüyen bir uyuşmazlıkta, koşullarının bulunması hâlinde ihtiyati tedbir talep edilmesi mümkündür. Bu talep otomatik olarak kabul edilen bir koruma değildir; talebin dayandığı hakkın varlığı, tedbir sebebi ve talebin somut olayda gerekliliği ayrıca değerlendirilir. Bu nedenle tedbir talebinin dilekçede genel bir ifadeyle değil, dosyanın kendi verileriyle gerekçelendirilmesi gerekir.

Provizyon sisteminin kapatılması gibi sonuçlar eczanenin faaliyetini doğrudan etkileyebildiğinden, uygulamada bu yönde talepler ileri sürülmektedir. Ancak talebin kabul edilip edilmeyeceği mahkemenin somut dosyadaki değerlendirmesine bağlıdır ve önceden öngörülemez.

SGK Eczane Cezai Şart Davasında Hangi Hususlar İncelenir?

İnceleme öncelikle fiilin gerçekleşip gerçekleşmediği üzerinde yoğunlaşır. Kurumun dayandığı tespitin somut bilgi ve belgeye dayanıp dayanmadığı, müfettiş raporundaki bulguların hangi kayıtlarla desteklendiği ve iddia edilen fiilin protokolün hangi bendine girdiği ayrı ayrı değerlendirilir. Fiilin protokolde karşılığı bulunmayan bir gerekçeye dayandırılması hâlinde, cezai şartın sözleşmesel dayanağı tartışmalı hâle gelir.

Bu inceleme, işlem dosyasının mahkemeye getirtilmesiyle mümkün olur; Kurumun dayandığı müfettiş raporu, rapora esas alınan reçeteler ve sistem kayıtları çoğu zaman Kurumun elinde bulunduğundan, dava dilekçesinde bu belgelerin celbinin gerekçesiyle birlikte talep edilmesi işlevsel olur. İkinci eksen, fiilin kime yüklenebileceğidir. Eczacının kendi eylemi ile eczanede çalışan personelin eylemi, hastanın veya üçüncü kişilerin sahtecilik fiilleri birbirinden ayrılmalıdır. Özellikle sahte rapor veya sahte reçete iddialarında, eczacının bu fiile iştirak ettiğine veya sahteliği bildiğine dair delil bulunup bulunmadığı belirleyici olabilir. Kastın bulunmadığı, sehven yapılan işlem niteliğindeki hâller de bu kapsamda ileri sürülebilir.

Eczanede çalışan personelin fiilleri bakımından da ayrı bir değerlendirme gerekir. Sözleşmenin tarafı eczacı olmakla birlikte, fiilin doğrudan eczacı tarafından mı yoksa personel tarafından mı gerçekleştirildiği, eczacının gözetim ve denetim yükümlülüğünü yerine getirip getirmediği ve fiilden haberdar olup olmadığı somut olayda incelenir. Üçüncü olarak yaptırımın ölçüsü incelenir. Uygulanan cezai şartın ve fesih süresinin, fiil tarihinde yürürlükte olan protokol hükmüyle uyumlu olup olmadığı kontrol edilir. Fiil tarihinden sonra yürürlüğe giren ve eczacı lehine sonuç doğuran bir hükmün uygulanması gerektiği de bu aşamada ileri sürülebilecek bir husustur.

Dosyada toplanması gereken belgeler de bu üç eksene göre belirlenir. Uyuşmazlık konusu reçeteler ve ekleri, MEDULA ile provizyon sistemi kayıtları, hasta beyanları, müfettiş raporu ve ekleri, Kurumun tesis ettiği işlem yazısı, eczacının sunduğu yazılı savunma ile varsa ceza soruşturması veya kovuşturmasına ilişkin belgeler bu kapsamdadır. Belgelerin yalnızca toplanması değil, her birinin hangi iddiayı desteklediğinin baştan eşleştirilmesi de önem taşır.

Yargıtay ve Uyuşmazlık Mahkemesi Kararları

Yargıtay 13. Hukuk Dairesinin E.2016/12106, K.2016/18346 sayılı ve 12.10.2016 tarihli kararı, sahte rapora dayalı reçetelerin karşılanması nedeniyle uygulanan cezai şart ve fesih işlemine ilişkindir. Uyuşmazlıkta, o dönemde yürürlükte bulunan protokolün ilgili bendine dayanılarak reçete bedelinin belirli bir katı oranında cezai şart istenmiş ve sözleşme feshedilmiştir. Kararda öne çıkan husus, sahteciliğin kim tarafından gerçekleştirildiği ve eczacının bu fiile iştirakinin ortaya konulup konulmadığıdır.

Kararın bu sayfa bakımından değeri, sahte reçete iddiasına dayanan cezai şart uyuşmazlıklarında hangi hususun tartışıldığını göstermesinden gelir; uyuşmazlık, reçetenin sahte olup olmadığından çok sahteliğin eczacıya yüklenip yüklenemeyeceği ekseninde ele alınmıştır. Karardan çıkarılabilecek ilke şudur: eczacının sahtecilik fiiline katıldığına veya sahteliği bildiğine dair delil bulunmadığı hâllerde, ilgili bende dayanan cezai şartın şartlarının oluşmayabileceği tartışılabilir. Bununla birlikte reçete bedeli ve buna bağlı faiz gibi kalemlerin ayrıca değerlendirilmesi gerekir; cezai şartın şartlarının oluşmaması, her kalem bakımından aynı sonucu doğurmaz. Bu nedenle karar, her sahte reçete uyuşmazlığında sonucun eczacı lehine olacağı biçiminde okunamaz.

Uyuşmazlık Mahkemesi Hukuk Bölümünün E.2017/227, K.2017/352 sayılı ve 05.06.2017 tarihli kararı ise görevli yargı kolunu belirlemesi bakımından önem taşır. Kararda; işin sözleşmeye bağlanmasından önceki aşamada tesis edilen işlemlerin idari nitelik taşıyabileceği, buna karşılık sözleşmenin devamı aşamasındaki uyuşmazlıkların sözleşmenin konusu ile hüküm ve koşullarının niteliğine göre değerlendirilmesi gerektiği belirtilmiştir. Somut olayda protokol ve tip sözleşme özel hukuk sözleşmesi olarak nitelendirilerek adli yargının görevli olduğuna karar verilmiştir.

Bu kararların birlikte okunmasından çıkan tablo şudur: görevli yargı kolu bakımından adli yargı çizgisi yerleşmiş durumdadır; esasa ilişkin sonuç ise fiilin niteliğine, eczacının konumuna ve uygulanan protokol hükmüne göre dosyadan dosyaya değişmektedir. Bir kararın sonucunu doğrudan başka bir dosyaya taşımak bu nedenle yerinde olmaz.

Güncel içtihat bakımından da bu çizginin sürdüğü görülmektedir. SGK ile eczane arasındaki protokolden doğan cezai şart uyuşmazlıkları adli yargıda incelenmeye devam etmekte; farklı protokol dönemleri arasında eczacı lehine sonraki hükmün uygulanması tartışması da yargı önüne taşınabilmektedir. Bir kararın somut dosyada kullanılabilmesi için ise künyesinin doğrulanması ve uyuşmazlığın hangi protokol dönemine ait olduğunun tespit edilmesi gerekir.

SGK Sözleşmesinin Feshi ile Ruhsat İptali Aynı Şey mi?

Bu iki kavramın karıştırılması, uygulamada yanlış merciye başvurulmasına yol açabilmektedir. SGK işlemine karşı idari yargıda dava açılması veya ruhsat işlemine karşı adli yargıya başvurulması, esasa girilmeden görev yönünden sonuçlanabilecek bir durumdur.

Hayır. SGK sözleşmesinin feshi, eczanenin Kurum adına reçete karşılayamaması sonucunu doğurur; eczanenin ruhsatını ortadan kaldırmaz. Eczane, sözleşmesi feshedilmiş olsa dahi ruhsatı devam ettiği sürece eczacılık faaliyetini mevzuata uygun biçimde sürdürebilir. Bu iki yaptırım farklı hukukî rejimlere tabidir ve farklı mercilerce uygulanır.

Bu ayrımın pratik sonucu, iki sürecin farklı mercilerde ve farklı usullerle yürümesidir: SGK sözleşmesinin feshi Kurum tarafından protokol çerçevesinde uygulanır ve adli yargıda denetlenir; ruhsat iptali ise eczacılık mevzuatı uyarınca İl Sağlık Müdürlüğünce tesis edilir ve idari yargı denetimine tabidir. Ruhsat iptali, eczane vasfının yitirilmesi veya muvazaa gibi hâllerde eczacılık mevzuatı çerçevesinde gündeme gelen ayrı bir işlemdir; ayrıntı için eczane ruhsatı iptali davası başlıklı içerik incelenebilir. Eczanenin kapatılması ve ruhsatın askıya alınması gibi yaptırımlar da kendi mevzuatına tabidir; bu ayrım için eczanelerin kapatılma sebepleri başlıklı içerik yol gösterici olabilir.

Muvazaa bakımından da bir karışıklığa dikkat edilmelidir. Eczacılık mevzuatındaki beş yıllık eczane açma yasağı ile protokol kapsamındaki sözleşme yapılmama yaptırımı aynı kurum değildir; birincisi ruhsat rejimine, ikincisi sözleşme ilişkisine ilişkindir. Muvazaa değerlendirmesinin usulü için muvazaalı eczane ispatı ve dava süreci başlıklı içerik incelenebilir. SGK kaynaklı sözleşmesel yaptırımların ruhsat işlemleri, idari para cezaları ve meslek disipliniyle farkı eczane hukuku ve eczane davaları ana rehberinde hukuki niteliklerine göre ayrıca sınıflandırılmıştır.

Sonuç

SGK eczane cezai şart, protokol ve tip sözleşmeye aykırılığın sözleşmesel yaptırımıdır; hukuka uygunluğu fiil tarihinde yürürlükte olan protokol metnine göre değerlendirilir ve uyuşmazlık adli yargıda görülür. Bu yaptırım idari para cezası olmadığından, tartışma da idari yargıdaki iptal davası şablonuna göre değil sözleşme hukuku çerçevesinde yürür. Uyuşmazlık Mahkemesinin 05.06.2017 tarihli kararı, protokol ve tip sözleşmeyi özel hukuk sözleşmesi olarak nitelendirerek adli yargının görevli olduğunu ortaya koymuştur.

Sürecin doğru yönetilmesi birkaç tespite bağlıdır. Fiilin işlendiği tarihte hangi protokolün yürürlükte olduğu, işlemin protokolün hangi bendine dayandırıldığı, 15 günlük yazılı savunmanın istenip istenmediği ve savunmanın belgeye dayalı biçimde sunulup sunulmadığı bu tespitlerin başında gelir. Protokoller ek protokollerle değiştiğinden, eski dönemlere ait kat oranları ve fesih süreleri güncel kural gibi kullanılamaz.

Yargısal aşamada inceleme üç eksende yürür: fiilin gerçekten gerçekleşip gerçekleşmediği, fiilin eczacıya yüklenip yüklenemeyeceği ve uygulanan yaptırımın ilgili protokol hükmüyle uyumlu olup olmadığı. Sahte reçete ve sahte rapor iddialarında eczacının fiile iştirakine ilişkin delil bulunup bulunmadığı belirleyici olabilir; ancak reçete bedeli gibi kalemler ayrıca değerlendirilir. Son olarak SGK sözleşmesinin feshinin, eczane ruhsatının iptali veya eczanenin kapatılmasıyla aynı sonucu doğurmadığı gözden kaçırılmamalıdır.

Hukuki Bilgilendirme

Bu içerik; Sosyal Güvenlik Kurumu ile Türk Eczacıları Birliği arasında imzalanan ilaç teminine ilişkin protokol ve ek protokoller, bu protokole uygun tip sözleşme, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, 6643 sayılı Türk Eczacıları Birliği Kanunu ile metinde künyeleri belirtilen Yargıtay ve Uyuşmazlık Mahkemesi kararları dikkate alınarak genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut uyuşmazlıkta uygulanacak hüküm; fiilin tarihine, o tarihte yürürlükte bulunan protokol metnine, işlemin içeriğine ve dosyadaki bilgi ve belgelere göre ayrıca değerlendirilmelidir.

Güncelleme Tarihi: 01.09.2026

Yazan: Av. Emre Asan

Kontrol Eden: Mil Hukuk & Danışmanlık